De toren die we per ongeluk bouwden

September 2025. Apple kondigt een functie aan die klinkt als sciencefiction: realtime vertaling via AirPods. Twee mensen zonder gemeenschappelijke taal kunnen nu een gesprek van aangezicht tot aangezicht voeren, waarbij ieder de woorden van de ander direct vertaald hoort in de eigen moedertaal. De technologie, Live Translation genoemd, werkt op AirPods Pro 3, AirPods Pro 2 en AirPods 4 met Active Noise Cancellation en vertaalt gesprekken in realtime tussen Engels, Frans, Duits, Portugees en Spaans, met meer talen in aantocht .

Voor wie ooit met een zakwoordenboek en verontschuldigende gebaren door buitenlandse situaties heen heeft gestruikeld, voelt dit als een wonder. Taalbarrières kunnen binnenkort bijna verdwenen zijn. We zouden kunnen werken, handeldrijven, reizen en misschien zelfs verliefd worden op mensen wier taal we nooit hebben geleerd. De eeuwenoude vloek van Babel lijkt eindelijk opgeheven.

En toch voelde ik bij dit nieuws geen triomf maar onbehagen. Er klonk iets hols in deze prestatie, niet omdat de technologie niet werkt, maar omdat ze een probleem oplost dat niet meer als ons meest dringende voelt.

DE TOREN EN DE VLOEK

Het verhaal van Babel staat in Genesis 11, al hoef je het niet als heilige schrift te geloven om er een diepzinnige metafoor voor menselijke ambitie en de gevolgen daarvan in te herkennen. Na de zondvloed sprak de mensheid één taal en vestigde zij zich in Sinear, waar ze besloot een grote stad te bouwen met een toren tot in de hemel, niet om God te eren, maar om “zich een naam te maken”.

Toen God deze eenheid en ambitie zag, greep hij in door hun spraak te verwarren, zodat ze elkaar niet meer konden verstaan. Hij verspreidde hen over de aarde en liet de stad onvoltooid achter . De naam Babel zelf, afgeleid van het Hebreeuwse werkwoord voor “verwarren” of “door elkaar halen”, werd synoniem voor de versplintering van de menselijke taal .

Of je dit nu leest als goddelijke straf of als verklarende mythe voor taalverscheidenheid, het inzicht blijft: de grootste projecten van de mensheid stranden niet op gebrek aan ambitie of vermogen, maar op ons onvermogen om elkaar te begrijpen en onze acties af te stemmen.

Eeuwenlang waren die taalbarrières reëel en ingrijpend. De Zijderoute vereiste netwerken van tolken en meertalige kooplieden. Europese ontdekkingsreizigers, Leif Eriksson, Columbus, Magellaan, namen vertalers mee of leerden enkele eenvoudige zinnen, en begrepen de volkeren die ze ontmoetten toch rampzalig verkeerd. Rijken kwamen op en gingen ten onder mede door hun vermogen om over taalgrenzen heen te communiceren. Handel, diplomatie, wetenschap: alles werd beperkt door de vloek van Babel.

Maar langzaam hebben we die barrières afgebroken. We bouwden instituten: tolkennetwerken, vertaalbureaus, taalscholen. We maakten hulpmiddelen: woordenboeken, zakgidsen, taal-apps zoals Duolingo. Tien jaar geleden, tijdens een reis door Japan en Azië, ontdekte ik dat ik mijn smartphone op elk straatnaambord, elke menukaart of elk reclamebord kon richten en het direct in het Engels vertaald zag door Google Translate. Nooit meer gissen wat ik at, al verpestte het de lol van het (trachten te) communiceren met de locals. Die functie leek een van de best bewaarde geheimen van het reizen: onder reizigers nauwelijks besproken, maar een absolute gamechanger voor wie ervan wist.

Nu komt Apple met Live Translation. De technologie is niet perfect: Apple waarschuwt dat de uitvoer “onnauwkeurig, onverwacht of beledigend kan zijn” , en ze is niet beschikbaar voor gebruikers in de EU vanwege zorgen over AI-regelgeving . Maar ze werkt goed genoeg voor echte gesprekken over taalgrenzen heen. De technische prestatie is reëel. Binnen een paar jaar kan de taalverwarring van Babel voor praktische doeleinden opgelost zijn.

We hebben de hemel bestormd. We hebben de straf overwonnen. We hebben bewezen dat menselijk vernuft, doorzettingsvermogen en technologie de grenzen die ons zijn opgelegd wel degelijk kunnen overstijgen.

Waarom voelt dit dan meer als ironie dan als overwinning?

DE WERKELIJKHEID DIE WE KWIJTRAAKTEN

Onlangs kwam ik op sociale media een observatie tegen die iets scherp maakte waar ik moeite mee had om het onder woorden te brengen: iemand uit 1981 die in 2025 wakker wordt, zou niet het meest geschokt zijn door smartphones of elektrische auto’s. Die zou ondersteboven zijn van het volledig verdwenen zijn van een gedeelde basiswerkelijkheid.

In 1981 haalden de meeste Amerikanen hun informatie van drie televisienetwerken en een handvol grote kranten. De drie grote netwerken, ABC, CBS en NBC, namen bijna 70 procent van alle kijkcijfers in primetime voor hun rekening. In 1980, het laatste volledige jaar dat Walter Cronkite ankerman was van CBS Evening News, trokken hij en zijn concurrenten gemiddeld 53 miljoen kijkers per avond . Cronkite stond bekend als “de meest vertrouwde man van Amerika”, en toen hij afsloot met “And that’s the way it is” had die zin echt gezag: het was ook echt wat er in de wereld toe deed .

Je kon met je buurman over politiek ruziën, maar jullie begonnen allebei bij dezelfde fundamentele feiten, gebracht door dezelfde vertrouwde bronnen. Tegenwoordig leeft iedereen in algoritmisch samengestelde informatieuniversums. De echte schok zou niet de nieuwe technologie zijn, maar de ontdekking dat het idee van algemeen aanvaarde waarheid aan diggelen is gevallen.

De discussie die volgde was veelzeggend. Er werd opgemerkt dat de gedeelde werkelijkheid van 1981 ook samengestelde werkelijkheid was, alleen centraal in plaats van individueel gestuurd. Dat is een cruciaal onderscheid. We hebben de systeemrisico’s van centrale controle, censuur, institutionele vooringenomenheid en single points of failure ingeruild voor de risico’s van decentralisatie: echokamers, radicalisering en de erosie van elke feitelijke basis. Het oude systeem kon gevaarlijk bevooroordeeld zijn, maar het nieuwe lijkt ontworpen om waarachtig de mogelijkheid van consensus weg te nemen.

Het onderzoek naar dit fenomeen is genuanceerder dan het publieke debat doet vermoeden. Studies in het Verenigd Koninkrijk en meerdere andere landen laten zien dat de meeste mensen een redelijk gevarieerd mediadieet hebben en dat slechts kleine minderheden, vaak maar een paar procent, uitsluitend nieuws uit partijdige bronnen halen . Recente experimenten waarbij de algoritmes van Facebook werden aangepast, vonden geen effect op polarisatie, wat suggereert dat oplossingen lastiger zijn dan gedacht .

Toch is de subjectieve ervaring van versplintering onmiskenbaar. Wanneer gebruikers hun feeds samenstellen door voortdurend te reageren op en te delen uit favoriete nieuwsbronnen, ontstaan politiek geïsoleerde netwerken: epistemische bubbels waarin ze nieuwsartikelen missen, zelfs die van hun eigen favoriete media . Echokamers werken als mechanismen die bestaande meningen binnen groepen versterken en hele groepen naar extremere standpunten bewegen .

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw was het gezamenlijke marktaandeel van de drie grote netwerken gedaald tot onder de 30 procent . Die versplintering gaat niet alleen over meer keuze, maar over het oplossen van elke gezamenlijke informatiebasis.

DE TOREN DIE WE WERKELIJK BOUWDEN

Hier is de bittere ironie die me wakker houdt: we hebben de taalverwarring van Babel opgelost met buitengewoon geavanceerde technologie. Apples Live Translation, Googles visuele vertaling, realtime tolken in tientallen talen: het werkt echt. Twee mensen zonder gemeenschappelijke taal kunnen nu zaken doen, ideeën delen en zelfs genegenheid uiten.

Maar terwijl we zo gefocust waren op het vertalen van woorden, bouwden we iets veel verraderlijkers: epistemisch Babel. We hebben perfecte vertaling gecreëerd maar geen enkele communicatie. We kunnen dezelfde woorden spreken terwijl we in totaal verschillende werkelijkheden leven.

De technologiebedrijven, Apple, Meta, Google, TikTok, zijn de torenbouwers van onze tijd. Maar anders dan bij het oorspronkelijke Babel was het nooit de bedoeling om de werkelijkheid te versplinteren. Deze toren ontstond uit optimalisatie voor engagement, uit algoritmische curatie die iedereen méér laat zien van wat hij al gelooft, uit verdienmodellen die profiteren van aandacht, ongeacht de waarheid.

We bouwden deze toren niet om de hemel te bereiken of onszelf een naam te maken. We bouwden hem om te verbinden, te delen, toegang te krijgen tot oneindige informatie. De versplintering ontstond als onbedoeld gevolg: een kenmerk, geen fout, van systemen die zijn geoptimaliseerd voor engagement in plaats van begrip.

Onderzoek van Princeton laat zien dat polarisatie vanzelf ontstaat wanneer mensen hun sociale netwerken samenstellen, zelfs zonder de partijpolitieke identiteit van anderen te kennen . De schade stapelt zich op: individuen raken geïsoleerd in onverzoenlijke kampen, waardoor het politieke systeem niet meer in staat is de reeks kwesties aan te pakken die nodig zijn om een overheid te laten functioneren .

Denk eens na over wat we hebben bereikt: We hebben de barrières overwonnen die mensen belemmerden elkaars taal te begrijpen. We hebben barrières opgeworpen die mensen beletten elkaars werkelijkheid te begrijpen.

Een Japanse zakenvrouw en een Braziliaanse ingenieur kunnen nu via AirPods een contract onderhandelen, ieder in de eigen moedertaal. Wonderbaarlijk. Maar twee Amerikanen, allebei moedertaalsprekers van het Engels, zien dezelfde gebeurtenis zich ontvouwen en komen met onverenigbare verhalen over wat zich afspeelde, wat het betekent en wat eraan gedaan moet worden. Zij hebben geen vertaling nodig, maar een gedeelde werkelijkheid, en die kan geen algoritme leveren.

Het oorspronkelijke Babel verspreidde de mensheid over de aarde omdat ze zich taalkundig niet konden afstemmen. Ons nieuwe Babel verspreidt de mensheid over de kennisleer: we zijn niet over ruimte verspreid, maar over onverenigbare werkelijkheden, niet in staat tot afstemming omdat we het niet eens zijn over wat waar is.

DE LAATSTE LACH VAN GOD

Misschien ging de les van Babel eigenlijk nooit over taal. Misschien was de zonde van de toren niet de specifieke ambitie om de hemel te bereiken, maar het diepere patroon: menselijke hoogmoed om te denken dat we onze beperkingen kunnen overstijgen met slimheid alleen, zonder wijsheid over de gevolgen.

We hebben het weer gedaan. We herkenden een probleem, taalbarrières, en zetten ons aanzienlijke vernuft in om het op te lossen. We slaagden glansrijk. We kunnen nu in realtime vertalen en muren afbreken die volkeren al duizenden jaren scheidden.

Maar we merkten niet dat we tegelijkertijd nieuwe muren bouwden: hoger, moeilijker te zien, verraderlijker. We waren zo druk met het vertalen van woorden dat we vergaten de betekenis te bewaren. Zo gefocust op verbinding dat we verdeeldheid mogelijk maakten. Zo trots op onze technologische verfijning dat we de neveneffecten ervan misten.

De techplatforms zijn onze ziggoerats, en we bouwden ze met dezelfde blinde ambitie als de architecten van Babel. We bedoelden het goed. We wilden de mensheid samenbrengen, informatie democratiseren, elke stem laten horen. We wilden afstand, onwetendheid en isolatie overwinnen.

En net als de bouwers van Babel zijn we getroffen door verwarring, dit keer niet van taal, maar van de werkelijkheid zelf. We begrijpen elkaars woorden perfect. We kunnen het alleen niet eens worden over wat ze betekenen, wat waar is of wat we samen moeten doen.

Als er een God naar dit alles kijkt, of simpelweg de onpersoonlijke krachten van opkomst en gevolg, dan stel ik me goddelijke gelach voor. Niet wreed, maar wetend. Het soort lach dat komt van het zien hoe mensen hetzelfde patroon herhalen: briljant genoeg om torens te bouwen, blind genoeg om niet te zien wat die torens zullen aanrichten.

We losten Babel op. We zijn toch verspreid.

De vraag is niet of we deze nieuwe barrières kunnen overwinnen. Het is of we ze zelfs maar als barrières herkennen voordat we aan de volgende toren beginnen, misschien een toren met kunstmatige intelligentie die niet alleen woorden maar ook gedachten kan vertalen, de werkelijkheid perfect afstemt op ieders voorkeuren, en ons zo grondig verspreidt dat we vergeten dat we ooit samen iets zouden bouwen.

En zo is het. Of in elk geval: zo is het in mijn algoritmisch samengestelde versie van de werkelijkheid. In die van jou is het misschien anders.